શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા શું?


મિત્રો શ્રી દિપકભાઇ ધોળકિયાનો એક પ્રતિભાવ રાખું છું. એમનાં મનમાં અને મારા કે બીજા કોઇના મનમાં પણ આવા પ્રશ્નો ઊઠતા હોય છે. જેને ચર્ચા માટે અહિં રાખું છું. જેથી પ્રતિભાવો દ્વારા કંઇક વધુ જાણવા મળે.

મીતાબહેન,
શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા વચ્ચે કેટલો ફેર? અંધશ્રદ્ધા પોતે શ્રદ્ધા નથી? અથવા શ્રદ્ધા અંધશ્રદ્ધા નથી? કઈરીતે ભેદ કરવો? એકની શ્રદ્ધા તે બીજાને મન અંધશ્રદ્ધા હોય એવું ન બને? આપણે “અંધશ્રદ્ધાળુઓ”ને ભાંડીએ છીએ ત્યારે આપણી જાતને ઊંચે નથી મૂકતા ને?એ આપણો ઘમંડ નથી ને? એક આદિવાસીની પૂજાની રીત -બકરા, મરઘાનો બલિ ચડાવે એ અંધશ્રદ્ધા અને આપણે મંદિરમાં જઈએ અને મૂર્તિ સામે હાથ જોડીને ઊભા રહીએ એ શ્રદ્ધા?
ઘણાયે સવાલો મનમાં ઊઠ્યા કરતા હોય છે, તે જાહેરમાં મૂકું છું.

મારા એક અનુભવની વાત કરું મારી સાથે કૉલેજમાં ભણતી એક સહવિદ્યાર્થીની દરરોજ સવારે ગોપાલલાલજીના મંદિરે દર્શન કરીને કૉલેજ આવતી. જ્યારે શિયાળો હોય ત્યારે હંમેશા સાઇકલ પર પણ સાલ ઓઢીને આવે જેનાથી તેને સાઇકલ ચલાવવામાં તકલીફ પડતી ત્યારે અમે બધી સહેલીઓ તેને કહીએ કે તું સ્વેટર પહેરીને આવતી હોય તો તને અનુકૂળ રહે તો કહે ના મારે દર્શન કરવા જવાનું હોય ત્યાં મારે સ્વેટર કાઢવું પડે તેથી સાલ હોય તો તરત જ બહાર મૂકીને દર્શન કરી લેવાય. અમને આશ્ચર્ય થયું કે દર્શન કરવામાં સાલ કે સ્વેટર કેમ દૂર કાઢીને મૂકવાના? ત્યારે એણે કહ્યું કે સ્વેટર કે સાલ જે ગરમ ઊનનાં હોય તેનાથી લાલાને ગરમી લાગે એટલે. હવે વિચાર કરવાની વાત એ છે કે એક શિક્ષિત વિદ્યાર્થીની આ વાતને સમજવા માટે કોઇ તર્ક કરતી નથી. આપણે જે વસ્ત્ર પહેરીએ તેની અસર દૂર રહેલા લાલાની મૂર્તિને શી રીતે થાય? હવે જેમણે પણ ગોપાલલાલજી કે કૃષ્ણજીનાં સમય સમયનાં દર્શન થતાં હોય તે મંદિર જોય હોય તો ખ્યાલ આવે કે અંતર કેટલું હોય છે અંદર એક ઓરડા જેવું હોય તેમાં મૂર્તિ હોય આગળ ભોગ લગાવવાની જગ્યા પણ હોય અને તેની આગળ એક લાકડાની જાળી હોય તેના પાસે રહીને ભક્તો દર્શન કરે. આટલે દૂર રહેલા ભગવાનને ગરમી લાગે. આવું વિચારવું શ્રદ્ધા કે અંધશ્રદ્ધા?

બીજી અંધશ્રદ્ધાની હમણાં ઉત્તરાયણને દિવસે દક્ષિણના પ્રસિદ્ધ શબરીમાલામાં બનેલી ઘટના. શ્રધાનો કેવો ઉપહાસ છે તે જણાવે છે. શબરીમાલા એક પર્વત કે ટેકરી પર આવેલું મંદિર છે. મકરસંક્રાતિને દિવસે આ ટેકરી પરથી એક પ્રકાશપૂંજ દેખાય છે એવી શ્રદ્ધા છે. તેના લીધે તે દિવસે રાત્રે ત્યાં ખૂબ ભીડ થાય છે. થોડા વર્ષોથી જ આ શ્રદ્ધા ચાલુ થઇ હશે. આ વર્ષે એ પ્રકાશપૂંજ દેખાયો નહીં.શ્રદ્ધાળુઓની ભીડ દુઃખી થઇ ગઇ અને કોઇ દેવીનો પ્રકોપ છે અને ઘણું અનિષ્ટ થશે  તેમ માનવા લાગી. હવે પ્રકાશપૂંજ શું હતો તે કોઇને ખબર નહોતી. લોકોની વિચાર્યા વગરની શ્રદ્ધાનો કેવો ફાયદો ઉઠાવાય છે. આ પ્રકાશપૂંજ નહોતો. થોડે દૂર આવેલ ઇલેક્ટ્રિસિટી સ્ટેશન પર મકરસંક્રાતિને દિવસે રાત્રે એક પ્રકારની લાઇટ કરવામાં આવતી હતી. ભોળી જનતા શ્રદ્ધાના બહેકાવમાં આવી જાય તો આવા ગતકડાં કરીને લોકો તેમાંથી કમાય.

આપણા સમાજમાં પૂજા, મંત્ર, જપ, પ્રાર્થના, તીર્થયાત્રા, પ્રદક્ષિણા, યજ્ઞો, બલિ, વિગેરેમાં પહેલેથી શ્રદ્ધા ચાલુ હતી અને આજે પણ છે. આ બધા પર પ્રતિષ્ઠાપૂર્વક ગુજરાન ચલાવનારો એક વર્ગ હતો. આ બધા પર તર્ક કરીને સાચી સમર્થતાના જ્ઞાનના અભાવે બધું અંધપરંપરાગત ચાલુ રહ્યું. શ્રધાને લીધે દેવને નામે બેસાડેલી મૂર્તિ, સમાધિ, પાદુકાઓમાં પણ દિવ્ય તત્વ પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે. આ બધામાં શ્રદ્ધા રાખવાથી નિરાધાર લોકોને કંઇક માનસિક આધાર મળે છે.  પરંપરાના પ્રવાહમાં એક શક્તિ હોવાથી પ્રચલિત માન્યતામાં કશો અર્થ કે તેની સમર્થતા કે તર્ક કરવાની બુદ્ધિ લોકોમાં ના હોય. નિરાધાર અને ગરજવાન લોકો માત્ર ગરીબ કે અજ્ઞાન જ હોય તેમ નથી હોતું. તેમાં ધનિક અને વિદ્વાન લોકો પણ હોય છે. નિરાધાર થયા પછી ધનિક કે વિદ્વાનનીય અક્કલ બહેર મારી જાય છે. એટલે ચાલુ પરંપરા અને માન્યતા અને શ્રદ્ધામાં ખરેખર સત્યનો અંશ કેટલો છે તે જોવાનો કોઇનેય વિચાર નથી આવતો. પરંપરામાં વહી જનારા બધા જ શ્રદ્ધાવાન હોય છે તેમ પણ નથી હોતું. ગરીબ અને ગરજવાન લોકો જે વસ્તુ શ્રદ્ધાથી આચરે છે તેને જ ધનિક અને ખાધેપીધે સુખી લોકો પણ આચરે છે તેમાં થોડો ભાગ શ્રદ્ધાનો અને ઘણો ભાગ પોતાનાં ઐશ્વર્ય, વૈભવ અને મોટાઇ બતાવવાનો હોય છે. ગરીબના પૂજનવિધિમાં ઠાઠ કરતાં શ્રદ્ધાનો ભાગ વધારે હોય છે. શ્રીમંતોમાં આડંબર ભપકો બતાવવાનો પ્રસંગ વધારે અને શ્રદ્ધા ઓછી હોય. એટલે કોઇએ દીન અને અસહાય તરીકે તો કોઇએ પોતાની શ્રેષ્ઠતાના પ્રદર્શન માટે કોઇએ ભક્તિભાવનાના દેખાવ માટે શ્રદ્ધાની પરંપરાને ચાલુ રાખી છે.

Advertisements

29 responses to “શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા શું?

  1. સરસ અભિનંદન
    ===========
    બહેન ,બગુજ ઝીણવટ પૂર્વક સારી છણાવટ , કરી છે ,શ્રદ્ધા અને અંધ શ્રદ્ધા વિષે
    મને ,એક પ્રસંગ યાદ આવે છે ,જે મારા પિતાજી એ કહેલો,
    આપણે ત્યો શ્રાદ્ધ ના દિવસે ખીર બનાવી ને આપણા પૂર્વજોને ,તર્પણ કે અર્પણ કરી તેમની માનવીએ છીએ
    હવે , ગામના શેઠ ને ત્યો આજ દિવસે ખીર બનાવેલી, એમને એક બિલાડી હતી , આજ બિલાડી ,આ ખીર , તર્પણ ,કે અર્પણ
    કરતો પહેલો , ઘરના સભ્યોનું ધ્યાન ચૂકવી , તપેલા જેવા વાસણમો ‘મો ‘ નાખી એઠી.કરી, આની શેઠ ને ખબર ,પડી , એટલે
    પેલી ખીર ,ફેકી દીધી , અને ,નવી ખીર બનાવડાવી , અને , બિલાડી જ્યો સુધી આ પૂરો પ્રસંગ પતે ત્યો સુધી એક ટોપલા નીચે
    દબાવી રાખી , અને એ રીતે, આખું , શ્રદ્ધય ઉજવ્યું , બીજા વરસે ,શ્રદ્ધય ,આવતો પહેલો આ બિલાડી ,મૃત્યુ પામી, અને ,શેઠ , પણ
    મરણ પામ્યા, હતા, વારસો ને પેલો પ્રસંગ બિલાડીને ટોપલા નીચે રાખી ને ઉજવ્યાનું યાદ હતું , એટલે ,તેઓએ ,પણ આ રીતે
    પ્રસંગ ઉજવવાનું નક્કી કર્યું , ખીર બનાવી ,ઘરમો બિલાડી તો હતી નહિ, તો ગમાંમો થી ,બીજી બિલાડી ,શોધી, ,પકડી ,ટોપલા નીચે
    મૂકી, પ્રસંગ ઉજવ્યો ,અને પછી આજ , પ્રણાલી ઘરમો હમેશો પડી ગઈ. અહી કેવી શ્રદ્ધા ,અને અંધશ્રદ્ધ ,કામ કરે છે ?, પોતની સગવડતા
    અને ખીર ના રક્ષણ ખાતર બિલાડી ને ટોપલા નીચે, રાખી હતી જેનો , કેવો અર્થ કરી ને ,પ્રણાલી કાયમ કરી ? આજ આપણો સમાજ છે

    Like

  2. આપણે આપણી મુર્ખાતાઓને શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધાનું નામ આપી દઈએ છીએ.દીપકભાઈએ કહ્યું તેમ એક આદિવાસી મરઘાનો બલી ચડાવે અને એક ડાહ્યો ગણાતો માણસ મંદિરમાં જઈ નાળીયેર વધેરે બંનેમાં તાત્વિક રીતે કોઈ ફરક નથી.બંને વધેરવાનું કામ તો કરે છે.બંને મૂરખા છે.એક શ્રદ્ધાળુ અને બીજો અંધશ્રદ્ધાળુ.અમારા ઘણા રાજ્પુતભાઈઓ બીમાર થાય તો જીવ સાટે જીવની બાધા લઇ લેતા.સાજા થઇ બકરું કાપી નાખતા.એકની શ્રદ્ધા બીજાની અંધશ્રદ્ધા.મને દીપકભાઈની મૂર્ખતા ભાવી જાય તો હું કહીશ કે દીપકભાઈ બહુ શ્રદ્ધાળુ છે.એમને મારી મૂર્ખતા ના ભાવે તો તેઓ કહેશે ભુપેન્દ્રસિંહ અંધશ્રદ્ધાળુ છે.
    મીતા બહેને એમનો અનુભવ કહ્યો કે સ્વેટર પહેરવાથી ઠાકોરજીને ગરમી લાગે આતો મૂર્ખામી છે ના કોઈ શ્રદ્ધા ના કોઈ અંધશ્રદ્ધા.લોકોને મૂર્ખ બનાવી ધંધો ચાલુ રાખવો હોય કે વિકૃતિઓ સંતોષવી હોય તો મહારાજશ્રી કહેવાના કે શ્રદ્ધા રાખો.એવો પણ રીવાજ મને ખબર છે કે મહારાજશ્રીના દર્શન કરવા ફક્ત એકજ વસ્ત્ર યાને કોઈ અંદરના વસ્ત્રો પહેર્યા વગર જવાનું હોય છે.ફક્ત એકલી સાડી ઓઢીને દોટ મૂકતી મહિલાઓ પણ મેં જોઈ છે.આ કઈ શ્રદ્ધા?
    મહારાજશ્રી એક ભવ્ય પાણી ભરેલા હોજ પાસે બેઠા હોય છે.હોજમાંથી આધુનિક ગોપીઓ નિર્વસ્ત્ર નીકળતી મહારાજશ્રી પાસે મુકેલા વસ્ત્રો લઈને ભાગતી હોય છે,એક ગોળાકાર ભવ્ય સ્ટેજ હોય છે એની આજુબાજુ ગોળાકાર ભવ્ય આરામદાયક ખુરશીઓ હોય છે તેમાં બધી ઉંમરના પુરુષો બેઠા હોય છે.સ્ટેજ ઉપર સ્તંભ પણ હોય છે.આ સ્ટેજ ઉપર તદ્દન નિર્વસ્ત્ર સુંદર નહિ અતિ સુંદર બાળાઓ વિવિધ મુદ્રાઓમાં નૃત્ય કરતી હોય છે.સ્તંભના સહારે પણ નૃત્ય થતું હોય છે.એક શ્રદ્ધાળુ સ્ત્રીઓનો ધાર્મિક સાત્વિક સમાંરભ અને બીજો આધુનિક તામસિક નગ્ન નાચ.શું કહેવું છે દીપકભાઈ?ઓશો કહેતા કે લંડનના કોઈ પાર્કમાં ઉભો ઉભો એક માણસ એકલો એકલો બકવાસ કરતો હોય તેને આપણે ગાંડો ગણીએ છીએ,અને એક માણસ મંદિરમાં ઉભો હાથ જોડી બકવાસ કરતો હોય બંને માં તાત્વિક રીતે કોઈ ફરક નથી.પણ એક શ્રદ્ધાળુ છે બીજો ગાંડો.એક પોતાની જીભ કાપીને માતાજીને ચડાવે છે,બીજો મરઘાનું માથું ચડાવે છે ,ત્રીજો કોળું વધેરી ચડાવે છે,ચોથો કોઈના માથાને બદલે ફટાક દઈને નાળીયેર ફોડે છે.બધા સરખા જ છે.આપણી મુર્ખાતાઓને શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધાનું નામ આપવાનું બંધ કરવું જોઈએ.

    Like

  3. પિંગબેક: શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા શું? (via મીતા નું મનોમંથન) | "કુરુક્ષેત્ર"

  4. પિંગબેક: શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા શું? (via મીતા નું મનોમંથન) | "કુરુક્ષેત્ર"

  5. શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધ્ધા એ એક સીક્કાની બે બાજુ છે અને એ સીક્કો સ્થિર નથી… આજે જે ને શ્રધ્ધા ( કે અંધશ્રધ્ધા) માનીયે છીએ એ ક્યારે અંધશ્રધ્ધા (કે શ્રધ્ધા) પરીવર્તિત થાય એ વિશે ચોક્ક્સ રહી શકાતું નથી.

    ઓશો કહેતાને કે કોઇ માણસોને તિલક-માળામાં શ્રધ્ધા હોય તો કોઇને ટાઈકોટ-પેન્ટ -ટાઈમાં.

    Like

  6. શ્રી મીતાબહેન,

    આપે હિમ્મત પૂર્વક કેટલાયના મન માનસ પર વિચારતો મુદ્દો સહજતાથી

    અને છણાવટ સાથે સમજાવ્યો છે. અંધ શ્રધ્ધામાં માનતા લોકોને પુજારીઓ,

    સંતો, જ્યોતીષ્ય જોનારા અને મંદિરને ધંધો લઈ બેઠેલા ગમેતે રસ્તે ભોળવી

    આજ શ્રધ્ધા રાખો તો તમારું ભવિષ્ય બની જશે. એમ સમજાવતા હોય છે.

    આમાં ફક્ત ગરીબ, મધ્યમ વર્ગ જ નહી પણ શ્રીમંતો અને ભણેલાઓ પણ

    સંડોવાય છે. અમદાવાદમાં પેલા અશોક જાડેજાએ લોકોને ભોળવી કરોડો

    રૂપિયા ખંખેરી લીધા. અરે રાજકારણીઓ પણ આવામાં માને છે.

    ખુબ જ સરસ લેખ. આપ સમાજને સ્પર્શતા મુદ્દા પર ખુબ જ વિસ્તૃત લેખો

    લખે છે એટલે જ તમારા લેખની રાહ જોઈએ છીએ…….

    Like

  7. મીતાબહેન,
    આભાર. તમે અને પ્રહ્‍લાદભાઇએ સારાં ઉદાહરણો આપ્યાં છે. પ્રિય મિત્રો શ્રી ભૂપેન્દ્રસિંહભાઈ અને અતુલભાઈ જાનીએ તમારા રેફરન્સ સાથે પોતપોતાના બ્લૉગ પર આ મુદ્દો ઉપાડ્યો છે. આશા છે કે આના પર વિશેષ ચર્ચા થશે અને આપણે શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા વચ્ચે તાત્વિક ભેદ છે કે કેમ અને હોય તો શો ભેદ છે તે સમજી શકીશું. પ્રહ્‍લાદભાઇએ જે દાખલો આપ્યો છે તે તો કદાચ કોઈ મિત્રની નજરે એક અંધશ્રદ્ધામાંથી બીજી અંધશ્રદ્ધાના ઉદ્‍ભવનો ગણાશે. મારો સવાલ જ એ છે કે શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા વચ્ચે ભેદરેખાકેમ દોરવી?

    Like

    • બિલાડી નું આડા ઉતરવું – દૂધ નું ધોરાઇ જવું અપશુકાનીયાર – નાના બાળક ને કપાળે કે કાન પાછળ કાળું ટપકું કરવું નજર ના લાગે કે માંદુ ના પડે માટે
      — ચોઘડિયું જોઈ ને જ સારું કામ કરવું — નાના બાળક ને બળિયા બાપા ના દર્શન કરાવા જે થી બળિયા ના થાય વગેરે વગેરે માંનીય્તાઓ
      ૫૦ – ૬૦ વર્ષો ઉપર પ્રચલિત હતી. આજે આ માંનીયતાઓ કે અંધ શરદ્ધાઓ કેટલી પળાય છે કે કેટલા લોકો અનુસરે છે તે માપવાનું રહ્યું.

      મારા મતે : શર્દ્ધા અને અંધ્શ્ર્રાધા માણસે આશ્વાસન અને શાંત્વના મેળવવા ઉપજાવેલી ભાવનાઓ (Emotions) છે.

      Like

  8. સ્વામી વિવેકાનંદ કહે છે કે ‘નબળાઇને પોતાના પગના અંગુઠે પણ અડકવા દેતા નહિં, તમે પોતે જ પ્રકાશપૂંજ છો. આત્મશ્રધ્ધાથી વિશેષ કશું જ નથી.’.


    મારા મતે સમયે સમયે અમુક મુખ્ય પ્રશ્નને સોલ્વ કરવા અમુક આત્મશ્રધ્ધાવાન લોકો કંઇક તર્ક લઇને આવે છે (પ્રજાના દુઃખમાં એ લોકો એટલાં દુઃખી થાય છે કે જેતે સમયની સમસ્યાને અનુરુપ એનાં નિકાલ માટે યોગ્ય દવા કરે છે. કોઇ રાવણનો નાશ કરે છે. કોઇ અર્જુનનાં સારથિ બને છે. કોઇ માનસિક શાંતિ માટે અને રત્નત્રય (સમ્યક જ્ઞાન, સમ્યક દર્શન, સમ્યક ચારિત્ર) ની પ્રાપ્તિ જ માનસિક શાંતિ અને આત્મશકિતનાં વિકાસનો માર્ગ છે એમ જણાવે છે. કોઇ ઇશ્વર નથી એવું લોજીક મૂકે છે. જીવ માત્ર ભગવાન છે એવું સમજાવીને ‘પશુ બલિ’, ‘હોમ’, ‘હવન્’ ‘તંત્ર, જ્યોતિષ’ વગેરે અંધશ્રધ્ધામાંથી બહાર નીકળીને પોતાની અંદર શ્રધ્ધાનો પ્રકાશપૂંજ જોવાની દ્રષ્ટિ આપે છે. કોઇ ફરીથી રિવાજો, રુઢીઓ અને જાતિવાદનાં લીધે ગુલામ પ્રજાને જુએ છે અને સત્યાગ્રહ, અહિંસા સત્યનાં પાઠ સાથે ફરીથી જનકલ્યાણ કરે છે.

    પ્રજા અભિભૂત થઇ જાય છે. મિડીયા નહોતું ત્યારે લોકોએ ગ્રંથોના ગ્રંથો આ અભિભૂતપણામાં લખ્યા છે. સંસ્કૃત, પ્રાકૃત છંદો અને કેટલાંય અધ્યાયો. જે તે માણસને એનાં ગયા પછી એટલો બધો ભકિતભાવથી યાદ કરવામાં આવ્યો કે એ ભગવાન તરીકે પૂજાવા લાગ્યો.

    ગાંધીજી કે સ્વામિવિવેકાનંદ બહુ જુના નથી. પોતાના હાથે ઘણું લખીને ગયા. મિડીયાના કારણે ગ્રંથો નહિં બનતા, એમનાં ઉપર ફિલ્મો બની. એટલે આપણે હજુ એમને પૂજા ઘરમાં સ્થાન નથી આપ્યું ભગવાન તરીકે.

    બાકી, સમસ્યાઓ નિરંતર નવા નવા સ્વરુપે આવતી રહી છે અને રહેશે. પ્રજાએ જ્ઞાનથી જે તે સમસ્યાના હલ માટે , જુના સમર્થ લોકોમાંથી ‘આત્મશ્રધ્ધા અને જીવનપધ્ધતિ’ શીખવાની છે. જરુરી માત્ર ‘નિઃસ્વાર્થ ભાવના છે’. પ્રજાનું કલ્યાણ શેમાં છે , પ્રજામાં પ્રશ્નો કયા છે એ માટે વર્તમાનમાં જીવવું પડે. પ્રેમ, દયા, નિતિમત્તા, ધીરજ, સત્ય, રાજકારણ, વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, મુલ્યો કેળવવાં પડે. સદાચાર અને પવિત્રતા અપનાવવાં પડે, મન, વચન અને કર્મની એકતાથી જ ક્રમિક વિકાસ થાય.
    ખૂબ મથવું પડે. ત્યારે પોતાની અંદર ભગવાન પેદા થાય. પોતાનો અને બીજાનો ઉધ્ધાર થાય. આપણે બધાંમાં આવી શકિત પડેલી છે. પ્રજાએ આવો ધર્મ શીખવાની જરુર હતી અને છે કે પ્રશ્નોનાં હલ માટે , વર્તમાનમાં જ જીવવું પડે. તો જ નવા ભગવાન પેદા થશે. બાકી ફરીથી ગુલામ બનશું.

    Like

    • હવે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનાં યુગમાં ‘ટ્વીટર, ફેસબુક, રાજકારણ, વિજ્ઞાન સમજતાં નવા ભગવાન પેદા કરવાનાં છે. તો જ ભારતમાંથી ભ્રષ્ટાચારનો નાશ થશે.
      આર્થિક, સામાનિક અરાજકતાનો અંત આવશે.

      Like

      • આદિમાનવો હતાં એ વખતે રાજા તરીકે રુષભદેવે પ્રજાને ૧)અસિ (શસ્ત્રવિધ્યા),૨ ) મસિ(પશુપાલન), ૩) કૃષિ (ખેતી), ૪) વિધ્યા, ૫) વ્યવહાર (બીઝનેસ) શીખવ્યો. સંસ્કૃતિનો વિકાસ કર્યો. તોય પ્રજામાં અમુક માનસિક શાંતિનાં પ્રશ્નો હતા. રુષભદેવે ધ્યાન કર્યું. ‘આત્મવિકાસનાં પગથિયાં બતાવ્યાં’. જેને મોક્ષમાર્ગ કહ્યો. હિંદુઓએ એમને ‘ભગવાન વિષ્ણુ કહ્યાં’, ‘જૈનોએ ‘ભગવાન આદિનાથ’.

        The point is ‘live in present’. ‘ have faith in your self’, ‘have faith in fellow human being’. ‘see today’s problems and be a leader, solve the problem and live for others. renounce your small selfish desire that will give your mental peace.

        so, wait and watch….
        who will be our next GOD? you too can be a GOD 🙂 you too can solve India’s biggest problems 🙂
        Conclusion of Mitaben’s article. Have faith and live in present to solve current issues 🙂

        Like

  9. શ્રધ્ધા એટલે એવી વાત કે જે ન તો સાચી પૂરવાર થઈ શકે ન તો ખોટી. જે વાત સાચી કે ખોટી સાબીત થઈ શકે તે વાત શ્રધ્ધાનો વિષય રહેતી નથી. જો કોઈ વાત આપણે અત્યાર સુધી શ્રધ્ધાપૂર્વક સાચી માનતા આવ્યા હોઈએ પણ નવા મળી આવેલા પૂરાવા પ્રમાણે ખોટી ઠરતી હોય તો તેને ‘શ્રધ્ધા’ને નામે વળગી રહેવું ન જોઈએ. (મારી વેબ સાઈટ પરના “સત્ય, શ્રદ્ધા અને તર્ક” નામક લેખમાંથી).

    પ્રશ્ન શ્રદ્ધા કે અંધશ્રધા કરતા વધારે તો એ વાતનો હોવો જોઈએ કે શ્રધ્ધાને લીધે માનેલી વાતનું પરિણામ કેવું આવે છે. એક મિત્રના મિત્રને મળવાનું થયું. તેઓ એક ઐતિહાસિક સંતના ભક્ત છે. તેમની પુત્રીનું વેવિશાળ તે જ સંતના અન્ય ભક્તના પુત્ર સાથે કર્યું. વરપક્ષની ઈચ્છા એ જ વર્ષે લગ્ન કરવાની હતી. આ મિત્રને પૈસાની સમશ્યા હતી. “મેં તો મારા ઈષ્ટદેવને પ્રાર્થના કરી. મારા વેવાઈના જુવાનજોધ જમાઈ અકસ્માતમાં માર્યા ગયા, લગ્ન મુલ્તવી રહ્યા. જોયો મારા ઇષ્ટદેવનો પ્રભાવ?” આને તમે શું કહેશો?

    આમ તો લોકશાહીમાંની આપણી ‘શ્રદ્ધા’ અન્યોને મન ‘અંધશ્રદ્ધા’ હોઈ શકે. તેવી જ રીતે રેશનાલીઝમ માટે પણ કહી શકાય. પસંદ અપની અપની, ખયાલ અપના અપના વાળી વાત છે.

    Like

  10. હિરલબહેન, ગોવિંદભાઇ, રજનીભાઇ, દિપકભાઇ, રશ્મિકાંતભાઇ, ભૂપેન્દ્રસિંહજી અને પ્રહલાદભાઇ દરેકનાં પ્રતિભાવો ખૂબ જ સરસ. દરેકના પ્રતિભાવો દ્વારા વિશેષ જાણકારી પ્રાપ્ત થઇ. આપ સર્વેનો ખૂબ ખૂબ આભાર.

    Like

  11. પારુબહેન, કિશોરભાઇ, ગોવિંદભાઇ, પ્રહલાદભાઇ, ઓન્લિહેમ, શકીલભાઇ અને ભૂપેન્દ્રસિંહજી લેખને પસંદ કરવા બદ્લ આભાર.

    Like

  12. ‘શ્રદ્ધા’ અને ‘અંધશ્રદ્ધા’ આ બ્ન્ને ઘણાને relative એટલે કે જોડાયેલા લાગે. માણસ શ્રદ્ધા વગર જિવતો નથી. શ્રદ્ધાને લીધે માણસ પ્રગતિ કરે છે. જ્યારે ખોટી શ્રદ્ધા (વિશ્વાવાસ/આત્મવિશ્વાવાસ)થી માણસ જિવે છે અને પોતાને કે અન્યોને હાનિ પહોચાડે છે ત્યારે આ ‘શ્રદ્ધા’ ‘અંધશ્રદ્ધા’ બને છે. અનુભવથી કહી શકાય કે, “Only time will tell if you are riding a horse or donkey!”

    Like

  13. મીતાબેન,

    આપે છેડેલ વિષય ને શ્રધા કે અંધશ્રધા ની વાત ન સમજતા, એક અલગ થી જ સમજ માંગી લે તે વાત લાગે છે. કારણ દરેક કાર્યના બે પાસા હોય છે, પરંતુ તેની યોગ્ય સમજ ના હોવાને કારણે તે કાર્ય તેનું મૂળભૂત સ્વરૂપ ખોઈ બેસે છે અને જેને આપણે શ્રધા કે અંધશ્રધા નામ આપીએ છીએ તે એક માનસિક જનૂન જ છે. જેને ગાંડપણ પણ કહી શકાય.

    ધર્મનું આપણે તેમજ આપણા સમાજના કહેવાતા ધર્મધૂરંધરો એ એવું વરવું રૂપ કરી દીધું છે કે સત્યને કોરે મૂકી અને પરંપરાને આપણે ધર્મ માની બેઠા.

    અમારાં બ્લોગ -‘દાદીમા ની પોટલી’ માં આજની અમારી પોસ્ટ, આવું જ કોઈ ધર્મનું રહસ્ય સમજાવવા કોશીશ કરે છે. જે જોઈ જવા વિનંતી.
    ‘ધર્મનું રહસ્ય…’
    http://das.desais.net

    Like

  14. એક બીજી વાત. આપણી શ્રદ્ધાનો આધાર આપણે શાને મહત્વ આપીએ છીએ અને ક્યાંથી આરંભ કરીએ છીએ તેના પર રહે છે. કેટલાક મિત્રો માને છે કે શ્રીકૃષ્ણ પરમ્શ્વર હતા તેથી તેમની બનાવેલી વર્ણવ્યવસ્થા જ શ્રેષ્ઠ છે. હું માનું છું કે પરમેશ્વર કદાપિ આટલી અન્યાયી અને અમાનુષી વ્યવસ્થા બનાવે જ નહિ તેથી કૃષ્ણને પરમેશ્વર માનતો નથી.

    Like

  15. આપણી પાસે ન હોય એને પામવા કરેલી ઈચ્છાને આશા કહેવાય.
    હવે આશા કરેલી વસ્તુ બે પ્રકારની હોય છે, એક ભૌતિક વસ્તુ જેવી કે ખોરાક, પાણી, હવા, અને બીજી અન્ય ભૌતિક વસ્તુ, ચુંબકત્વ પણ ભૌતિક વસ્તુ કહેવાય પછી ભલે એ અદશ્ય હોય પણ એને સાબીત કરી શકાય છે. ભૌતિક વસ્તુનુ પ્રમાણ નક્કિ કરી શકાય છે.
    અને બીજી અભૌતિક, અદશ્ય પણ આત્મિક વસ્તુને “અનુભવ” કહેવાય જેવુ કે હાસ્ય, રડવુ, વિચારવુ, અનુભવવુ વગેરે વગેરે. આત્મિક વસ્તુનુ આપણે પ્રમાણ માપિ નથી શક્તા પણ એની તિવ્રતા અનુભવી શકીએ છીએ.

    એ અપુર્ણ આશાએ ઈચ્છેલા અનુભવને પામવા યોગ્ય સુકાર્ય કરવુ એ સુશ્રધ્ધા કહેવાય. ભુતકાળમાં સમાજને ઉપયોગી થયા હોય એ પ્રયાસ્ને અનુસરવો એ સુશ્રધ્ધા કહેવાય. અને એજ અપુર્ણ આશાએ અનુભવેલી વસ્તુ, વ્યક્તિ અથવા પુજ્યને પામવા માટે વિવેક અને બુધ્ધિથી સમાજ ઉપયોગી કાર્ય કરવુ કે તે કરવુ તે શ્રધ્ધા કહેવાય.
    પણ એજ આશા કરેલી વસ્તુ, વ્યક્તિ અથવા પુજ્યને પામવા માટે અમુક કાર્ય કરવા છતાંય કાઈ નથી મળતુ અને એને કરે જ રાખવા માટે, કુવિવેક અને કુબુધ્ધિથી પોતાનુ પેટ-ઘર-માન-સન્માન પુર્ણં કરતા ખોટા વિવેકે ને પકડી રાખી સમાજને પોતાની જ કુબુધ્ધિથી ભરમાવવો એ ઘોર પાપ કહેવાય.
    અમુક તમુક કાર્યો કરવાથી ફળ મળશે એ શ્રધ્ધા કહેવાય. પણ એ કાર્ય વારંવાર કરવા છતાં પણ કોઈ ફળ ના મળતુ હોય એને હતાશામાં કરે જ રાખવુ એ બુધ્ધિ બહેર મારી ગઈ કહેવાય અને એને જ અંધશ્રધ્ધા કહેવાય.
    અને એ ખોટુ હોય તો પણ એને અવિશ્વાસે અનુસરે એને અંધશ્રધ્ધક કહેવાય જેની બુધ્ધિ બહેર મારી ગઈ હોય અથવા બીજુ કાઈ ખબર જ ન હોય, પોતાના ચક્રની બહાર જ ન નીકળતા હોય. એ લોકો કુવામાં ના દેડકા હોય છે અને પ્રગતિ નથી કરી શક્તા પણ પ્રગતિ ની કોપી કરી પોતાની ટંગડી ઉચી રાખતા હોય છે. એ લોકો સમાજને દુનિયાને કશુ જ નથી આપી શકતા પણ સમાજને તીવ્રતાથી-કડકાઈથી-જડતાથી બાંધી રાખે છે. પોતાનો કક્કો જ ખરો એવુ સમાજ અને દુનિયા પર ઠોકે જ રાખે છે.
    હવે આશા કરેલી વસ્તુ બે પ્રકારની હોય છે, એક ભૌતિક વસ્તુ જેવી કે ખોરાક, પાણી, હવા, અને બીજી અન્ય ભૌતિક વસ્તુ, ચુંબકત્વ પણ ભૌતિક વસ્તુ કહેવાય પછી ભલે એ અદશ્ય હોય પણ એને સાબીત કરી શકાય છે. ભૌતિક વસ્તુનુ પ્રમાણ નક્કિ કરી શકાય છે. એ વસ્તુને પામવા કરાતા પ્રયાસને વૈજ્ઞાનિક કાર્ય કહી શકાય.
    અને બીજી અભૌતિક, અદશ્ય પણ આત્મિક વસ્તુને “અનુભવ” કહેવાય જેવુ કે હાસ્ય, રડવુ, વિચારવુ, અનુભવવુ વગેરે વગેરે. આત્મિક વસ્તુનુ આપણે પ્રમાણ માપિ નથી શક્તા પણ એની તિવ્રતા અનુભવી શકીએ છીએ.
    (અધુરુ છે, વધુ સમય મળ્યે પુરુ કરીશ)

    Like

  16. અણીને વખતે તમારી શ્રદ્ધા ઉણી ન ઊતરે તે જો જો. અનુકૂળ વાતાવરણમાં જ પાંગરે એ શ્રદ્ધાની કશી કિંમત નથી. કપરામાં કપરી કસોટીમાંથી પાર ઊતરે તે
    શ્રદ્ધાની જ કિંમત છે. આખી દુનિયાની નિંદા સામે તમારી શ્રદ્ધા ટકી ન શકે તો
    તમારી શ્રદ્ધા માત્ર દંભ છે.- ગાંધી

    Like

  17. મીતાબેન,
    સરસ વાતો છેડી છે. શ્રધા અને અંધશ્રધામાં ખૂબજ નાજૂક અને પાતળી ભેદ રેખા છે. બાકી શ્રધા ક્યાંક અને કોઈ પર રાખવીજ પડે, નહીંતો મનુષ્ય જીવી શકે નહીં. શ્રધાનું બીજુ નામ વિશ્વાસ છે.

    Like

  18. શ્રી મિતાબહેન, સ_રસ ચર્ચાઓ થઇ ગઇ, અને હું રહી ગયો !! (જરા મોડો પડ્યો !)
    દિપકભાઇએ વિચારવા યોગ્ય પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો અને સૌ મિત્રોએ વળી વધુ વિચારે ચઢાવતા મંતવ્ય પણ આપ્યા. મને તો સૌના મંતવ્યને પ્રણામ કરવાનું મન થાય છે, આપણે આટલું સ્વતંત્ર વિચારીએ છીએ એ બાબત આપણા ઉજ્જવળ ભવિષ્યમાં શ્રદ્ધા રાખવા પ્રેરે તેવી છે !

    મારી આગવી શૈલિમાં, અને ટુંકમાં, ’શ્રદ્ધા-અંધશ્રદ્ધા’નો એકાદ ભેદ જણાવું તો, ’બાળક કોઇને પોતાનો પિતા માને છે તે પોતાની માતા પ્રત્યેની “શ્રદ્ધા” છે !! અને હવે DNA ટેસ્ટની શોધ થયા પછી તેને “અંધશ્રદ્ધા”માં પણ ખપાવી શકાય !!!’

    બહુ ગહન વિચારને યોગ્ય પ્રશ્ન મુક્યો છે. કશોક નક્કર ઉત્તર સાંપડી જાય તેની રાહ જોઇશ. (જો કે આ શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધાની વચ્ચે એક ’અશ્રદ્ધા’ નામનું તત્વ ધ્યાનબારું રહ્યું ! વિજ્ઞાન કદાચ આ ’અશ્રદ્ધા’માં વિશ્વાસ ધરાવે છે. જ્યાં સુધી કશું સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી માનવું (કે નકારવું પણ !!) નહીં તે ’અશ્રદ્ધા’ કે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ.) આગળ વાત થઇ તેમ આ શ્રદ્ધા-અંધશ્રદ્ધાનું પારખું કરવું તે ઝેરનાં પારખાં જેવું કામ થાય ! પ્રથમ તો આપ શ્રદ્ધા રાખો, પછી જાણ થાય કે તમે યોગ્ય ઠેકાણે જ શ્રદ્ધા રાખી હતી તો તે “શ્રદ્ધા” અને નહીં તો (તમને થયેલા ન ભરપાઇ થઇ શકે તેવા નૂકશાન સાથેની) “અંધશ્રદ્ધા” !! આ પણ જોખમી ધંધો થયો. તો પછી વિજ્ઞાન પ્રમાણે રાખો, જ્યાં સુધી પ્રમાણ પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી “શ્રદ્ધા” રાખવી જ નહીં ! તેમાં પાછું તરતા શિખવું છે પણ જ્યાં સુધી તરતા ન આવડે ત્યાં સુધી પાણીમાં તો નહીં જ ઉતરૂં જેવો ઘાટ થશે !! એટલે કે કાર્ય સધાસે જ નહીં. તો પછી કરીશું શું ?????

    મને તો બહુ સમજાતું નથી, પરંતુ ખુલ્લું મન રાખી આવી ચર્ચા-વિચારણાઓ કરતા રહેવું અને સ્વતંત્ર બુદ્ધિથી, ક્યાં શ્રદ્ધા રાખવી અને ક્યાં અંધશ્રદ્ધા ન રાખવી તે, નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા કેળવતી જવી એ એક ઉપાય ખરો. આભાર.

    Like

  19. શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા વિષે મારી સમજ
    =========================
    બુદ્ધિ નાં સીમાડા જ્યો અટકી જાય ,અને જેના પૂરાવા નામળે તેને આપણે શ્રદ્ધા પર છોડી દઈએ છીએ .જે આપણી એક નબળાઈ કહો કે આપણી ,મર્યાદા કહો , કે , આપણી લીમીટ ની બહારની વાત ,આ , જે , નો કોઈ ચોક્કસ પૂરાવો નથી , કે કોઈ સહી, સિક્કા થયેલી વાત નથી એટલે તમે એને [ કોઈ કોન્ટેક્ટ નાસમાંજતા ] પણ આપણી શ્રદ્ધા વિષે નો પૂરાવો એવું હું સમજુ છું .એવી વાત ને લોકો શ્રદ્ધા ,પર છીડી દે છે . આ , અજ્ઞાનતા ,મર્યાદા , ન સમજી શક્કાય , કે લીમીટ બહારની વાતને લોકોએ ,પોતાના ,સ્વાર્થ , પોતાના હિત ,પોતાના જીવનના , ધેય બનાવી , અંધશ્રદ્ધાનું ,સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું , હવે આ વાતને કોઈ પડકારી ન શકે એટલે ઘણા બુદ્ધિ શાળી માણસોએ એને જુદો જુદો ,રૂપો આપી અનેક , વર્તુળો પોતાના નામે રચ્યો . સમાજમો ,અનેક લોકો છે ,તમે કોના પર કેવી રીતે,અને કેટલો વહીવટ કરી , તમે તેને તમારી તરફ કેવીરીતે આકર્ષી ,શકો છો તે ,તમારી ખુદની શક્તિ ને બુદ્ધિ પર નિર્ભર કરે છે ,અને ખાસ કરીને આ અંધશ્રદ્ધા નો ઉપયોગ કરી ને જ., નહી કે કોઈ ચોક્કસ પૂરાવા આપીને , ભાષાનો પોતની તર્ક ને વિતર્ક શક્તિ મો ઉપયોગ કરીને . એક જાદુગર પણ પોતાની હાથ ચાલાકી કરી ને લોકોને ,નવાઈ પમાડે છે;એક સાયકોલોજીસ્ટ, પણ લોકોને સમ્મોહન ,કરી સામે વાળી , વ્યક્તિ કે વ્યક્તિઓના ટોળાને ,પોતાની સમજમો ,દોરી શકે છે . અને આવી બધી વ્યક્તિને પોતાની મરજી પ્રમાણે નું વર્તન કરવી શકે છે,જે વ્યક્તિ ને કે વ્યુક્તી ઓના ટોળાને ,તેમની ખુદની ,વિચાર શક્તિ ,કે સભાનતા બીજાને અર્પણ કરેલી હોય છે શ્રદ્ધાના નામે . આમ ,તમે એક પ્રાણી ને પાળી ,ટ્રેઈન કરી,પોતાની મરજી પ્રમાણેનું વર્તન કરાવી સકોછો જે પ્રાણી ને પોતાની ખુદની બુદ્ધિ બીજાને હવાલે હોય છે , આમ લોકોમો એક કહેવત છે કે જેનો કેવો અપભ્રંશ કરી શ્રદ્ધા નાં નામે કર્યો , જુઓ .’ ન જણાવ્યું જાનકી નાથે કાલ સવારે શું? થાશે ‘ખરે ખર તો , એવું છે ,કે ‘ન જાણ્યું જાનકી નાથે ,કાલ સવારે શું થશે ‘ કોઈને ય આવતી કાલની ખબર નથી ,અરે આવતી કાલની કયો વાત કરોછો .એક પળ ણી પણ ખબર નથી .માત્ર બધી ધારણા ઓજ હોય છે , ક્યોક કોઈ બંધ બેસતી આવી જાય, એટલે બસ , બધું કરે પોતાના નામે, અને લોકોને પોતાના તરફ આકર્ષે .

    Like

  20. જયેન્દ્રભાઇ, ડૉ. મેવાડા, અશોકકુમાર, નિમિષાબહેન, રશ્મિકાંતભાઇ, રાજેશભાઇ, અશોકભાઇ અને પ્રહલાદભાઇ આપ સૌના ઉત્તમ પ્રતિભાવો દ્વારા આપે આ ચર્ચામાં ભાગ લીધિ તે બદલ આભાર. આપ સૌના પ્રતિભાવો દ્વારા ઘણું જાણવા મળ્યું.

    Like

  21. ગોવિંદભાઇ મારુ, સતીષભાઇ રાઠોડ, રાજનીભાઇ, અશોકભાઇ, રાજેશભાઇ, અને એકવ્યક્તિ આપ સૌનો આભાર લેખને પસંદ કરવા બદલ.

    Like

  22. ધર્મોમાં સુચવેલા નિયમો “આમ કરાય” અને “આમ ના કરાય “- પણ આવા નિયમો પાળવા જતાં બીજા લોકોને તકલીફ પડતી હોય તો એ અંધશ્રદ્ધા છે. બીજાનું કલ્યાણ થતું હોય, ભલું થતું હોય તેવા નિયમો જ શ્રદ્ધા છે. ધર્મ એવા નિયમોનું જ સુચન કરે છે, જે બધાના કલ્યાણ માટે હોય. મીતાબેનનું પૃથક્કરણ ઘણું જ સરસ.
    પ્રવીણ શાહ

    Like

  23. મીતાબહેન,
    શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા વચ્ચેના અંતર બાબતમાં મેં ઊભા કરેલા પ્રશ્નને તમે સારી રીતે ફરી રજૂ કર્યો અને મિત્રોએ સારા પ્રતિભાવ પણ આપ્યા. આ ચર્ચા હવે લગભગ સમાપન પર આવી હોવાનું લાગે છે એટલે મારા વિચારો સહિત બધા મિત્રોના અભિપ્રાય પરત્વે મારો પ્રતિભાવ પણ આપવો જોઈએ.
    મને લાગે છે કે શ્રદ્ધા માત્ર ધાર્મિક વિષયની વાત નથી.. શ્રદ્ધા વિના જીવનમાં કામ ન ચાલે. અમુક ધ્યેય નક્કી કર્યું હોય એ્માં શ્રદ્ધા ન રાખીએ તો એ પાર જ ન પડે. કોઈ ધ્યેય પાર ન પડે એમ હોય તો પણ આપણે એમ માનીએ કે એના માટે કામ કરવાની જરુર છે, તો શ્રદ્ધા વિના કામ પણ ન કરી શકીએ. એટલે શ્રદ્ધા એક જાતનો દૃઢ આત્મવિશ્વાસ છે. પરંતુ આ શ્રદ્ધાનો આધાર તર્ક છે, અતાર્કિક માન્યતા નહીં. જે અનિવાર્ય લાગતું હોય તેના માટે કામ કરવાનું બળ એટલે શ્રદ્ધા. ભગતસિંહ અને બીજા વી્રોનાં દેશની આઝાદી માટે બલિદાન. ગાંધીજીનું હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા માટે બલિદાન વગેરે એમની ધ્યેયમાં શ્રદ્ધાનાં ઉદાહરણો છે, જે આજે આપણા માટે પ્રેરણારૂપ છે.
    ધર્મના ક્ષેત્રમાં આવીએ છીએ ત્યારે જ અંધશ્રદ્ધાનો સવાલ આવે છે. અહીં શ્રદ્ધા એટલે આપણા મનથી કરવું; કોઈના અભિપ્રાય પ્રમાણે નહીં. આપણે લખીવાંચી જાણતા હોઇએ તો પણ ધર્મગ્રંથો ન વાંચીએ અને એમાં શું લખ્યું છે તે શ્રદ્ધા નથી. વાંચીને આપણે પક્ષ-વિપક્ષનો નિર્ણય કરીએ એ તાર્કિક પ્રક્રિયા છે પણ કોઇક કહે કે ગીતામાં આમ લખ્યું છે, એટલે આપણે એ દોહરાવીએ એ અંધશ્રદ્ધા છે. કોઈનું કહ્યું માનીને ચાલીએ ત્યારે એ અંધશ્રદ્ધા બની જાય છે. આથી જ પરંપરાઓને માનવી અને એમ્ની પ્રાસંગિકતા વિશે કઈં જ ન વિચારવું એ પણ અંધશ્રદ્ધા જ છે.એટલે દરેક વખતે આપણે તર્કશક્તિનો ઉપયોગ કરતા રહેવું જોઈએ. તર્કની બહાર જણાતી વસ્તુઓમાં પણ માનવું જોઈએ કે એક દિવસ એવો આવશે કે આ વાત પણ તર્કના ક્ષેત્રમાં આવી જશે.
    અંધશ્રદ્ધા મોટા ભાગે માત્ર ધર્મના ક્ષેત્ર પૂરતી મર્યાદિત રહે છે કારણ કે એમાં કશા સ્વપ્રયાસ વિના માની લેવાનું તત્વ વધારે છે. શ્રદ્ધા એટલે જાણવાની અને ચર્ચા કરવાની અનિચ્છા એવો અર્થ થતો હોય તો સમજવું કે આપણે અંધશ્રદ્ધાળુ છીએ.
    આ સંદર્ભમાં મિત્રોએ ઘણા સારા પ્રતિભાવો આપ્યા છે. કોઈનો ઉલ્લેખ કરવાનું ટાળું છું પણ આ દિશામાં કામ કરીશું તો આ્પણા ખરા શ્રદ્ધાબળમાં ઉમેરો થશે, જેનો ઉપયોગ યોગ્ય સ્થાને થઈ શકશે. દર વખતે બીજાની આસ્થા પર ટિપ્પણી કરતાં પહેલાં આપણે પોતાની આસ્થાનું પણ પૃથક્કરણ કરતા થઈએ તો ઘણી સમસ્યાઓ દૂર થઈ શકે. આપણું પોતાનું વર્તન અંધશ્રદ્ધા જેવું હોય ત્યાં સુધી આપણે ખરી અંધશ્રદ્ધાને નાબૂદ ન કરી શકીએ.

    Like

  24. Very nice remarks frm all the “thinking” readers!!
    I would like 2 share this: When I got the delivery of my 1st car, I strictly cautioned them NOT 2 get puja thali n coconut 4 me, (as I saw them doing so with others), they did not pay any heed to it, insisted on me, trying 2 thrust the thali in my hands…Finally, I had 2 be so blunt..they thought, some ‘dustatam’ has been in me:) 🙂

    Like

  25. ખૂબ સરસ

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s