વિકાસશીલ કાવ્ય ‘Epic of growth’


ઘણીવાર આપણે ત્યાં ચર્ચા થતી હોય છે તેમાં કેટલાકનું માનવું એમ છે કે  રામાયણ અને મહાભારત એ પૌરાણિક ગ્રંથો છે અને કેટલાક માનતા હોય છે કે તે ધાર્મિક ગ્રંથો છે. આજકાલ તો આ ગ્રંથોમાં ઉમેરણ અને પોતાની રીતે શ્લોકોના અર્થો કરીને સમજાવનારા નવા નવા યુવાનો જેવાં સાધુઓ બાપુઓ, સાધ્વીઓ મૈયાઓનો તો જાણે ધાર્મિક ચેનલો પર જાણે રાફડો થઇ ગયો છે. તોડમરોડની કથાઓ કહેવાની સૌની આગવી કળા હોય છે. કલાત્મક વ્યવસાય બની ગયો છે. ઉંચીનીચી અવાજની ગતિ કરીને હાથના અને મોંના જાતજાતનાં હાવભાવ કરીને વચ્ચે વચ્ચે હાસ્યશૈલીનો ઉપયોગ કરીને ભાવિક ભક્તોનું મનોરંજન કરતાં હોય તેમ કથાઓનું ગાન કરે છે.

પહેલાં કોઇ વાતને તેના મૂળસ્વરૂપને કેવી રીતે વધારી વધારીને કહેવાની માણસની સહજ આદતને સમજીએ આપણે ક્યારેક જોઇએ છીએ કે કોઇ એક નાની વાત કે એકાદ વાક્ય એકથી બીજા અને ત્રીજા અને એમ કરતાં દસેક જણ પાસે જાય તો તે એકાદ વાક્ય મોટી વાર્તા બની જાય. દરેક વ્યક્તિ તેના પોતાના વધારાનાં શબ્દો ઉમેરે. શક્ય હોય તો એકવાર પ્રયોગ કરજો. દસ વ્યક્તિઓને સામે ઉભા રાખી એક વાક્ય કહેવાનું અને પછી એ જ વાક્ય વારાફરતી એકપછી એક વ્યક્તિ એકબીજાને કહે. એટલે કે પહેલી વ્યક્તિ બીજાને અને બીજી વ્યક્તિ ત્રીજાને એમ દસ વ્યક્તિ પાસે ફરતું ફરતું એક વાક્ય તેના મૂળસ્વરૂપને બદલે કંઇક જુદું જ દસેક વાક્ય જેટલું લાંબું બની જશે.

આવું જ કંઇક પહેલાંના વખતમાં આપણા પૌરાણિક ગ્રંથો વિશે પણ થયું છે. પુસ્તક છાપકામ કળા તો હતી નહીં. તેથી કથાકારો કે પંડિતો સંગત અસંગત ઉમેરતા જતા. અને ભાષાના સંપૂર્ણ જ્ઞાન વિના કોઇકવાર કોઇ ભળતા જ અર્થો કરવામાં આવતાં. અને દરેક કથા કરનારા પણ પોતાની રીતે પૌરાણિક ગ્રંથોમાં પોતાની રીતે રસમય બનાવવા નવું ઉમેરીને પોતાનો એક નવો ગ્રંથ તૈયાર કરે. અત્યારે દરેક કથાકરના નામના રામાયણ, મહાભારત અને ગીતાના ગ્રંથો જોવા મળે છે. ક્યાંક તો ગીતા મારી નજરે, ગીતા નવી નજરે એવા પણ ગ્રંથો જોવા મળતા થયા જ છે. ટી.વી. સિરિયલ રામાયણ અને મહાભારતમાં શરૂઆતમાં દરેક પ્રાંતની રામયણ અને મહાભારત વિશે ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો તે આપણે જાણીએ જ છીએ.

આ બાબતે હમણાં એક પુસ્તક વાંચ્યું તેમાંથી અમુક માહિતી જોઇએ.

નારાયણના બ્રહ્મા, બ્રહ્માના વશિષ્ઠ, વશિષ્ઠના શક્તિ, શક્તિના પરાશર અને પરાશરના પુત્ર વ્યાસ. ચાર વૈદોની વિભિન્ન શાખાઓ અને શિષ્ય પરંપરાઓનું નિર્માણ કર્યુ તેથી વેદવ્યાસ કહેવાયા. મહાભારત એક રીતે તો મહર્ષિ વ્યાસની આત્મકથા કહો કે એમના આંતરિક વ્યક્તિત્વનું ભવ્ય આલેખન કહી શકાય. માનવજીવનની તમામ આંટીઘૂંટીઓ, સમસ્યાઓ, સિદ્ધિઓ, સારપો,અધૂરપો, વિટંબણાઓ વ્યાસની વિશાળ અને વ્યાપક જીવન દૃષ્ટિમાં આત્મસાત થયેલ માટે જ તે માનવ માત્રની કથા કહેતું મહાભારત એમના હાથે રચાયું. સાહિત્યમાં વાસ્તવિકતાના હિમાયતી મહર્ષિ વ્યાસે પોતાના જન્મની કથા સંકોચ વિના વર્ણવી છે તેમના કુળની વંશની વૃદ્ધિ અને પછી પોતાના પૌત્રોને પોતાની નજર સામે કપાઇ મરતાં જોતાં તેમના હ્રદયમાં જે વેદના ઉદભવી તેમાંથી જ મહાભારત કાવ્ય રચાયું તેમ માનવામાં આવે છે. મહર્ષિ વ્યાસ કુરુકુળની પાંચ પેઢીઓના સાક્ષી હતા. શંતનું, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુધિષ્ઠિર, પરિક્ષિત અને જનમેજય.

ભારતીય પરંપરામાં જે કંઇ ભવ્ય અને સુંદર છે એ બધાનું કર્તૃત્વ મહર્ષિ વ્યાસને આપવામાં આવ્યું છે વેદો, મહાભારત, પુરાણો અને ભાગવત ગીતા ઉપરાંત બ્રહ્મસૂત્રોનું દરેકના રચયિતા વ્યાસને માનવામાં આવે છે. આમ તો બ્રહ્મસૂત્રોના રચયિતા બાદરાયણ ગણાય છે.
મહાભારતની રચનાના ત્રણ તબક્કા છે તેવું વિદ્વાનો કલ્પે છે (૧) જયકાવ્ય (૨) ભારતકાવ્ય અને (૩) મહાભારત કાવ્ય

જયકાવ્ય

મહર્ષિ વ્યાસે સૌપ્રથમ માત્ર પાંડવો અને કૌરવોના સંઘર્ષનું આલેખન કરતું કાવ્ય રચ્યું હતું તે ‘જય’ કાવ્ય. મહાભારતના આદિપર્વમાં ‘જય’ સંજ્ઞાનો નિર્દેશ કરીને કહ્યું છે કે વિજયની ઇચ્છાવાળાઓએ જય નામના આ ઈતિહાસગ્રંથનું શ્રવણ કરવું જોઇએ. એના શ્રવણથી સમસ્ત પૃથ્વી અને શત્રુઓને પરાજીત કરી શકાય છે આ જયકાવ્ય ૮,૮૦૦ શ્લોકનું હતું.

ભારતકાવ્ય

મહર્ષિ વ્યાસના શિષ્ય વૈશમ્પાયન ઋષિએ જનમેજય રાજાને વ્યાસ પાસેથી સાંભળેલી કથા સંભળાવતાં કુરુવંશની વંશાવળી ઉપરાંત કેટલીક ધર્મકથાઓ સંભળાવેલી. આ રીતે મૂળકથા વિસ્તૃત થઇને એમાં કુલ ૨૪,૦૦૦ શ્લોકો થયા. આમ વૈશમ્પાયનને હાથે વિસ્તાર પામેલું કાવ્ય ‘ભારત’તરીકે ઓળખાયું.

મહાભારત કાવ્ય.

ભારત કથામાં અનેક આખ્યાનો અને ઉપાખ્યાનો ઉમેરીને કહે છે કે સૂત પુરાણીએ(સઓતિ મુનિએ) શૌનક વગેરેને કહી અને જે સંહિતા તૈયાર થઇ  તે મહાભારત તરીકે ઓળખાઇ. આ સંહિતામાં ૧.૦૦.૦૦૦ શ્લોક થયા અને તેનું કદ વધી ગયું. આથી સૌતિ મુનિએ આ મહાકથાને અઢાર પર્વોમાં અને બીજાં ઉપપર્વોમાં વિભક્ત કરી. મહાભારતનું ઊંડું અધ્યયન કરનારા સદગત વિદ્વાન શ્રી ઉપેન્દ્રરાય સાંડેસરાને મતે મહાભારત ઝાઝા હાથનું સર્જન છે.

મહાભારત એમાંના રસિક આખ્યાનો, ઉપાખ્યાનોને કારણે લોકપ્રિય બનતુ રહ્યું અને ગામે ગામે ફરનારા કથાકારોએ કથા કરતી વખતે એમાં રસ ઉત્પન્ન કરવા ઘણી વાતો ઉમેરી. પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં રચાયેલાં મહાભારતમાં આને કારણે મુ્ળ કથામાં ના હોય એવી ઘણી બધી વાર્તાઓ અને વિગતો ઉમેરાઇ અને આમ મૂળ મહાભારતમાં સમયે સમયે ઘણાં ઉમેરણો થતાં રહ્યા જેને કારણે મહાભારતનું કદ ખૂબ જ વધી ગયું.

મહાભારતનું કદ કેવી રીતે વધવા પામ્યું તેનાં સ્પષ્ટ કારણો અને ચર્ચા કરતાં સ્વ. ઉપેન્દ્રરાય સાંડેસરા લખે છે કે વેદવ્યાસે મહાભારતની રચના કર્યા પછી એ પ્રજામાં ઓતપ્રોત થઇ ગયું જેને કારણે જે પ્રદેશમાં પહોંચ્યું તે તે પ્રદેશનાં કવિઓ,પ્રાજ્ઞો, પંડિતો, ભાટચારણો અને લહિયાઓની કારીગરીનો લાભ મળ્યા કર્યો. તેથી જે જે પ્રદેશમાં ગયું ત્યાંના રીત રિવાજો માન્યતાઓ, સમય, પરિસ્થિતિ અને જ્ઞાનના પણ સીમાડઓને કારણે દરેક પ્રદેશના લોકોએ તેમાં જે તેમને સુસંગત લાગ્યું તે ઉમેરી દીધું અને તેથી આ ઇતિહાસ કાવ્યનો વિસ્તાર અને પ્રસાર ચોમેર વધતો ગયો અને એની લોકપ્રિયતા એટલી હદ સુધી વધી ગઇ કે લોકોને પોતાના પરાક્રમી પૂર્વજોનાં મૂળ એમાં જોવાની તથા પોતાના વીરો અને સતીઓના પરાક્રમોને એમાં ગૂંથી દેવાની અદમ્ય તલપ લાગી. દરેક ધર્મના પ્રવર્તક આચાર્યોને પોતાના ધર્મસિદ્ધાંતોને એમાં માન્યતા અને ઓળખ મળે છે એ બતાવવાની અભીપ્સા જાગી. અને પછી તો ચચમત્કારિક મહાકવ્યના આશ્રય નીચે બધા પ્રકારની પુરાણ કથાઓ, ઈતિહાસો, ધર્મસંપ્રદાયો, દર્શનો, વેદો, પરંપરાઓ, સર્જન કૃતિઓ કાવ્યો અને શાસ્ત્રો તેમાં દાખલ થઇ ગયાં અને એને હિન્દુસ્તાનની રાષ્ટ્રીય ગ્રંથનિધિ બનાવી દીધું. તેના પરિણામ સ્વરૂપ હિન્દુસ્તાનની ઉત્તરભારતીય અને દક્ષિણ ભારતીય વાચનાઓ અસ્તિત્વમાં આવી. એના પણ કેટલાય પેટાવિભાગો થયા. પાઠ સુધારવાની, ફાવતું ઉમેરવાની, નહિ ફાવતું કાઢી નાખવાની, બને એટલું સમજાવવાની આ પ્રવૃત્તિ નવમી સદી સુધી પૂરજોશમાં ચાલી અને તે પુસ્તક છાપવાની કળા ધીમે ધીમે આવતી થઇ ત્યાં સુધી એટલે કે સત્તરમી સદી ચાલેલી જણાય છે.

મહાભારત જેમ વ્યાપક થતું ગયું એમ એમાં હિતકર્તા તત્વોએ પોતાને અનુકૂળ આવે એવી બાબતોને ઉમેરવાનું ચાલુ રાખ્યું એમાં મૂળ મહાભારતની કથાને ઉપકારક થાય, પ્રાચીન કથાનકો, બ્રાહ્મણ ધર્મને ઉપયોગી થાય એવાં સિદ્ધાંતો અને ઉપનિષદ વગેરનાં વિચારો, આશ્રમમાં રહેતા સાધુઓ અને સંન્યાસીઓને પ્રેરક બની રહે એવા વિચારો, રાજાઓની વંશાવળીઓ, જુદી જુદી નીતિકથાઓ અને રસપ્રદ ધાર્મિક આખ્યાનો વગેરે ઉમેરાતાં મહાભારત સાચે જ મહાભારત બની ગયું. એટલે જ ‘મહાભારત ઝાઝા હાથનું સર્જન છે’ એમ અનુમાન કરવા બીજાં ઘણાં દેખીતા કારણો પણ છે સમગ્ર મહાભારતનું અભ્યાસ કરતાં જણાય છે  કે એમાં થતાં વર્ણનો, એની શૈલી અને જુદી જુદી જગ્યાએ પ્રગટ થયેલા વિચારોમાં સુસંગતતા નથી, ક્યાંક જ્ઞાન અને સંન્યાસનું સમર્થન કરવામાં આવ્યું છે તો ક્યાંક ગૃહસ્થાશ્રમ અને કર્મનો મહિમા ગાવામાં આવ્યો છે. ક્યાંક અતિપ્રસાદિક શૈલી જણાય  તો ક્યાંક શૈલી ઘણી કિલ્ષ્ટ બનવા પામી છે મહાભારતનાં જુદાં જુદાં પર્વોમાં નિરૂપાયેલી સામાજિક સ્થિતિમાં પણ અંતર જોવા મળે છે. આ બધાના પરિણામ સ્વરૂપે આપણે એવા ચોક્કસ અનુમાન ઉપર આવી શકીએ કે મહાભારત ઝાઝા હાથનું સર્જન છે. આથી જ વિદ્વાનોએ આ કાવ્યને ‘Epic of growth’ વિકાસશીલ કાવ્ય ગણ્યું છે.

સદીઓ સુધી વિકસેલા  આ મહાકાવ્યનું મૂળ સ્વરૂપ શું હતું અને એનો મુખ્ય હેતુ શો હતો એ જાણવાની ઇચ્છા કોઇપણ મૌલિક સંશોધન દૃષ્ટિવાળા વિદ્વાનને થાય એ સ્વાભાવિક હતું. આવો સર્વપ્રથમ પ્રયાસ સ્કેન્ડીનેવિયન વિદ્વાન સોરેન સોરેન્સને ઈ.સ. ૧૮૮૩ થી ૧૮૯૪ માં કર્યો. એમને ઉપલબ્ધ એવી દરેક મહાભારતની આવૃત્તિમાંથી સૌપ્રથમ એમણે ૨૭,૦૦૦ શ્લોકો અલગ તારવેલા, પરંતુ આ સંક્ષેપમાં પણ ઘણા કથાના ભાગો જુદા જુદા સમયે રચાયેલા લાગ્યા. આથી તેમણે ઘણા પ્રયાસો કરીને સાતથી આઠ હજાર શ્લોકોનો સંક્ષેપ તૈયાર કર્યો અને તે સંતોષપ્રદ લાગ્યો. જો કે આ વિદ્વાનનું અકાળે અવસાન થવાથી એમનો પુરુષાર્થ અપૂર્ણ રહ્યો. અને પછી ગુજરાતના કે.કા.શાસ્ત્રીજીએ પ્રા. શ્રી વી.એસ. સુખઠણકરે વિદ્વાનોને મહાભારતના મૂળ સ્વરૂપને શોધી કાઢવાનું એલાન સ્વીકારીને આ પડકારરૂપ કાર્ય  એમની ઇતિહાસદૃષ્ટિ અને સંશોધનસૂઝના સમન્વયથી ૧૯૭૭ માં પૂર્ણ કરેલું. આ પડકારરૂપ કાર્યને ન્યાયસંગત બનાવવા એમણે સર્વપ્રથમ મહાભારત એક આખ્યાન કાવ્ય છે એને નિર્ણાયક ગણી, અને તેને કૃતિમાંથી જ પ્રાપ્ત થતાં અનેક સંદર્ભોનું અનુમોદન હતું જ. આખ્યાનનો પારિભાષિક અર્થ થાય છે કોઇ પુરાણકથાનું કથન કે લોકકથાત્મક કૃતિ. ઐતિહાસિક વૃતાંતો. કથાપ્રવાહને ક્ષતિ ના પહોંચે તે રીતે અને કાવ્યસૌંદર્ય પણ રહે તે રીતે એમણે બોધપ્રધાન કથાના અંશો,નાની મોટી પૌરાણિક કથાઓ, પૌરાણિક સંદર્ભો દર્શાવતાં વિશેષણો, લાંબા છંદોવાળા પદ્યો, શક કે પવન જેવાં જાતિવાચક કાવ્યાંશો, અતિશયતાપૂર્ણ યુદ્ધવર્ણનો, સ્થળવર્ણનો, અપ્રસ્તુત વિજયગાથાઓ અને જનપદો કે જનસ્થાનોનાં વર્ણનો મૂળકથાનો ભાગ ન ગણીને પડતાં મૂકાયા. ભગવાન કૃષ્ણ અને શિવનાં દૈવી પરાક્રમો અને દિવ્યચરિત્રો તેમજ વિભૂતિઓની વિગતો બાદ કરી એટલું જ નહી ‘શ્રીમદભાગવતગીતા’ ને પણ ભારત કે જય કાવ્ય નો ભાગ નહિ જ ગણવાનું વલણ સંશોધન દૃષ્ટિએ સુસંગત રહ્યું છે. આ પ્રમાણે પ્રચૂર વિગતોને દૂર કરતાં ૨૩,૨૮૨ શ્લોકની વાચના તૈયાર કરી. શાશ્ત્રીજીના  આ પ્રબળ પુરુષાર્થ માટે પ્રસિદ્ધ વિદુષી શ્રીમતી માધુરીબહેન શાહે કહેલું ‘ I heartly congratulate the redactor, Prof. Shastree, for presenting such a mastery work to the oriental scholars who, I am sure, would find it most useful and interesting.

શાસ્ત્રીજીનું  આ કાર્ય ભારોભાર પ્રશંસાને પાત્ર છે એમાં કોઇ શંકા નથી.

3 responses to “વિકાસશીલ કાવ્ય ‘Epic of growth’

  1. મીતાબેન આ જબ્બરદસ્ત પોસ્ટ માટે અભિનંદન. ખરેખર એક કથા મારા જાણવામાં આવી છે તે પ્રમાણે વેદ વ્યાસે પોતાના આઠ(?) શિષ્યોને આ કથા લખવા કહ્યું એક શિષ્યે દુર્યોધનને કેન્દ્રમાં રાખીને લખી. આપણી પાસે વ્યાસ શિષ્ય ‘જય’ દ્વારા રચાયેલી કથા બીજ રૂપે છે. કે.કા. શાસ્ત્રીજીના પ્રયાસ વિશે હું જાણતો નથી પણ, મારો ખ્યાલ છે કે જયની કથામાં માત્ર ૮૦૦ શ્લોકો હતા. આવું જ વાલ્મીકિ રામાયણનું છે.

    Like

  2. ધન્ય હો!બહુ સુંદર માહિતીપ્રદ લેખ મુક્યો.કે.કા.શાસ્ત્રીજીએ ૨૪૦૦૦ શ્લોકોનું મહાભારત બનાવેલું તે યાદ હતું.લાખમાંથી છટણી કરતા ખૂબ મહેનત પડી હશે.તે સમજી શકાય છે.હરતીફરતી પાઠશાળા જેવા શાસ્ત્રીજીને ખૂબ યશ આપવો ઘટે.એક્સેલેન્ટ લેખ મુક્યો છે.આભાર.

    Like

  3. મીતાબહેન્..
    ઘણું જાણવા મળ્યું. ખૂબ જ સરસ રીતે માહિતી આપી છે. આવી જ રીતે લખતાં રહેશો. ધન્યવાદ.

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s