આભાસી દુનિયાએ આપણી સંવેદનામાં વધારો કર્યો કે સંવેદના સંકોચાઈ રહી છે?


જયારે તમે કોઈ સમસ્યા મિત્રને જણાવો ત્યારે મિત્ર તે સમસ્યાને ફેસબુક પર શેયર કરી રહ્યો હોય, ત્યારે કદાચ એને તમારી સમસ્યા દિલચસ્પ લાગી હોય પણ હેરાની તે મિત્રની સંવેદનહીનતા પર થાય કે  તેને તમારી સમસ્યા પર વાત કરવા કરતા તેના વર્ચ્યુઅલ ફ્રેન્ડસ સાથે તમારી સમસ્યાની ચર્ચા કરવાનું યોગ્ય લાગ્યુ. શું ફેસબુકની આભાસી દુનિયામાં આપણે બધા આવા સંવેદનહીન થઇ ગયા છીએ ? દરેક ઘટના, સુખ દુ: ખ આપણે માટે એક પોસ્ટ બની ગઈ છે, અને તેના પર થતી લાઈક, કમેન્ટ અને ટીપ્પણીઓ આપણી ઉપલબ્ધિ બની ગઈ છે? સોશ્યલ મીડીયાએ આપણી સંવેદનામાં વધારો કર્યો છે કે સંવેદના સંકોચાઈ રહી છે? ખરેખર દુનિયા આપણી નજીક આવી રહી છે કે આખી દુનિયામાં આપણે એકબીજાની નજીક આવવા માટે તરસી રહ્યા છીએ?

શું ખરેખર આપણે નવું નવું શેયર કરીને સુખી છીએ કે રોજેરોજ નવું નવું પીરસવાના ભ્રમમાં પોતાપણું ગુમાવી રહ્યા છીએ. ‘ખુબ સરસ’ કે ‘ બહુ જ દુ:ખદ’ એ કી-બોર્ડથી નીકળેલા શબ્દો છે દિલથી નહિ એવું તો નથી ને?

આજની ફેસબુક અને વોટ્સ અપની આભાસી દુનિયાની સમસ્યા છે કે લોકો કોઈપણ વાત, ઘટના વિષે સાંભળતાની સાથે જ તેને સોશ્યલ મીડિયા પર પોતાના નામે પોસ્ટ તરીકે રાખી દેવાના મિજાજમાં હોય છે. જે ઘટના બને તે વખતે તેના વિષે વિચારવા કરતા તેને આભાસી દુનિયામાં લોકોને તેના વિષે બતાવવામાં દિલચસ્પી વધારે હોય છે. લગ્ન, પરિવારજન કે પોતાના હોસ્પિટલમાં દાખલ થયાની સેલ્ફી પણ સોશ્યલ મીડિયામાં મુકે એટલું તો ખરું પણ કોઈક વાર તો કોઈકના અંતિમ સંસ્કારની સેલ્ફી પણ મુકે છે. સેલ્ફી લઈને તેને સેલ્ફી સોશ્યલ મીડિયામાં મુકવાનો તો એક જાતનો જાણે રોગ થઇ ગયો છે.

ઘણીવાર તો કોઈ સાહિત્ય કે કવિ સંમેલન કે જાહેર કાર્યક્રમોમાં ઘણા લોકો કાર્યક્રમ માણવાને બદલે જુદી સેલ્ફી લઈને તરત જ મોબાઈલથી સોશ્યલ મીડિયામાં ડાઉનલોડ કરીને તેમના આભાસી મિત્રોને જાણ કરવામાં જ રસ હોય છે કે તેઓ કેટલા મહત્વના કાર્યક્રમમાં હાજરી આપી રહ્યા છે. આવા આભાસી આનંદને કારણે તેઓ વાસ્તવિક આનંદને કોઈ મહત્વ આપતા નથી.

લાગે છે કે આભાસી દુનિયામાં વધુ સમય આપવાને કારણે આપણી સાચી સંવેદના સંકોચાઈ રહી છે. આપણી બધી જ પ્રતિક્રિયા ઘટનાઓની ટીપ્પણીઓમાં સમાઈ ગઈ હોય તેવું લાગે છે.

ફેસબુક પર એક મૃત્યુની ખબર પર ‘દુ:ખદ’ લખી તરત જ લગ્ન કે જન્મદિવસની પોસ્ટ પર અભિનંદન અને કોઈ ક્રાંતિકારી વિચાર પર પોતાના વિચારો રજુ કરીએ છીએ. આ રીતે એક જ સમયે આપણે અનેક માનસિક પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈને મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર પર આગળ વધતા જઈએ છીએ.

વાસ્તવમાં આપણી અંદર કશું જ ઘટતું- બનતું નથી, ના સુખ, ના દુ:ખ કે ના ક્રાંતિકારી વિચાર, માત્ર શાબ્દિક પ્રતિક્રિયાના દાયરામાં કેદ હોઈએ છીએ.

પરંતુ બીજી બાજુ એવો આભાસ થાય છે કે મારા સુખ-દુ:ખમાં ઘણા લોકો સાથે છે. સંભવ છે કે ઘણા લોકોને આભાસી રાહત મળી જાય પણ આવી આભાસી રાહત કુંઠા પેદા કરે છે. લોકો દરેક ઘટના કે કે સમસ્યાને સોશ્યલ મીડિયા કે બીજા મંચ પર એક પોસ્ટની રીતે જોવાનું શરુ કરે છે અને તે એક આદત બની જાય છે લોકોથી ઘેરાયેલા રહેવાની અને તારીફ સાંભળવાની અને પછી સ્થિતિ એવી ઉભી થાય છે કે આભાસી દુનિયા ચાહવા છતાં છોડી શકતા નથી.

જે લોકો આભાસી દુનિયાને પોતાની જિંદગી માને છે કે વાસ્તવિક માની લે છે તેઓ ખરેખર તો પોતાની ઓળખની સમસ્યા માટે તરસી રહ્યા હોય છે. જેની પોતાના આસપાસના લોકોમાં ખાસ જાણ પહેચાન ના હોય તે લોકો માને છે કે મારા સોશ્યલ મીડિયામાં હજારો મિત્રો છે અને તેઓ તેમના ફોટા કે વિચારોની વાહ વાહ કરે છે. ત્યારે કદાચ તેનો અહં સંતોષાય છે. અને આ જ મનોવૈજ્ઞાનિક હાલત તેને વધુ ને વધુ સમય આભાસી દુનિયામાં પસાર કરવા મજબુર કરે છે. પરંતુ આ ક્રમને લીધે તે વાસ્તવિક દુનિયાથી અલગ પડી જાય છે. અને પછી એવું બને છે કે તે વાસ્તવિક દુનિયાની વાતોને પણ પણ આભાસી દુનિયાની જેમ વિચારવા લાગે છે.

હકીકતમાં આજકાલ ઘણા લોકો વાસ્તવિક દુનિયામાં હોવા છતાં માનસિકરૂપથી આભાસી દુનિયામાં ગુમ રહેવા લાગ્યા છે. એ લોકોના દિમાગમાં ફેસબુકના ખાતામાં હવે શું નવું મુકવું કે જેના લીધે લોકો હેરાન રહી જાય, સનસની ફેલાઈ જાય કે વધુ વાદવિવાદ સર્જી શકાય.

ઘણીવાર અમુક સમસ્યા કે ઘટના પર થતી ચર્ચાઓના કારણે એવું બને કે આભાસી દુનિયામાં વધુ પ્રશશંક બનાવવામાં તે વાસ્તવિક દુનિયાના સાચા મિત્રોને ખોઈ બેસે છે.

એવું બની રહ્યું છે કે આભાસી દુનિયાના 1000 કે 5000 મિત્રોને મોબાઈલ ટચ સ્ક્રીનથી ટચ કરવામાં વાસ્તવિક દુનિયાના 5 મિત્રોનો ટચ ગુમાવી રહ્યા છીએ.

Advertisements

11 responses to “આભાસી દુનિયાએ આપણી સંવેદનામાં વધારો કર્યો કે સંવેદના સંકોચાઈ રહી છે?

  1. સરસ વાત કરી ! ફેસબૂક કે વૉટ્સએપ જેવા સરસ માધ્યમોને પણ આપણે ખરડી કાઢ્યાં છે ! જો કે વાંક એ માધ્યમો કે તકનિકીનો નથી, આપણી મનોદશાનો જ હશે. સભાનપણે વિચાર કરીને જ કહું છું કે આ પણ એક પ્રકારનો પલાયનવાદ જ છે. સમાજ કે સંસારથી પલાયન એ કંઈ માત્ર કોઈ એક ચોક્કસ રંગના કપડાં કે કોઈ ચોક્કસ પ્રકારનો દેખાવ ધારણ કરવો એ જ નથી, આ પણ આધુનિક પલાયન છે !! મિત્રોને રુ-બ-રુ જે કહેતા હિંમત ન ચાલે તે વૉલ પરથી કહી શકાય છે ! અહીં તમે દેખાડો કરી શકો, અને વળી મોટાભાગે તો પકડાઈ જવાના ભય વગર ! કોઈ સ્નેહી-મિત્રનાં સ્વજનના અવસાન જેવા દુઃખદ પ્રસંગે રુબરુ મળીને આશ્વાસન પાઠવવું એ (મારા જેવા માટે તો) વિશ્વના અઘરાં કાર્યોમાનું એક ગણી શકાય, પણ વૉલ કે વૉટ્સએપ દ્વારા એ ઘણું સહેલું થઈ જાય છે ! આપે કહ્યું તેમ તેમાં શબ્દો અંતરમાંથી નીકળવા જરૂરી રહેતા નથી, આંગળીએથી નીકળતા શબ્દો જ બહુ થઈ પડે !!

    અહીં તમે રોટલાનું બટકું માખણ મિશ્રીત ગોળમાં ડબકોળીને ખાતા ખાતા (પિત્ઝા કે બટર ચિકન જેવું કશું પણ લખી શકાય, પણ તો વળી એ “ખાસ” લોકોની ટીકા જેવું લાગશે એટલે “આમ”નું દૃષ્ટાંત જ બરાબર છે !) આરામથી બાપડા બિચારા ગરીબોના ભુખમરા વિશે ગહન ચિંતન કરી શકો કે વાહનચાલન કરતાં કરતાં અન્ય તુચ્છ અને પામર જંતુઓનાં બેફામ અને બેદરકારીપૂર્ણ વાહનચાલન વિષયે કડક અને સલાહસૂચનભર્યા પ્રતિભાવો આપી શકો છો !! ’ભ્રમ સત્ય, જગત મિથ્યા’ એ નવિનત્તમ પલાયનવાદી સુત્ર છે.

    અને અંતે એક વાસ્તવિક, અને હાસ્યાસ્પદ તો ખરો જ, બનાવ; મારા જન્મદિવસે (આ નવમીએ જ ગયો !) નાનકડી પાર્ટી હતી તેમાં એક મિત્રએ કેક વગેરે પાસે ઊભી સેલ્ફિઓ લીધી, અન્યએ આપેલી ભેટ ફરી પોતે આપતા હોય એવા ફોટા પણ પડાવ્યા ! જો કે મિત્રતામાં એ સહ્ય ગણી અવગણ્યું, પણ હજુ પાર્ટી તેના અંતિમ મુકામે નહોતી પહોંચી એ પહેલાં તો એ ચિત્રો એ મિત્રની વૉલ પર ચોંટી પણ ગયા અને બાર-પંદર વૉલમિત્રોએ “એમને” ’હેપ્પી બર્થડે’થી નવડાવી પણ દીધા !!! (જો કે ત્યાં અન્ય કેટલાંક મિત્રો પાસે પણ મોબાઈલ હોય જ ને ! એટલે આ વાત તુરંત જાહેર થઈ જ ગઈ) જાણ થતાં દુઃખ એ વાતનું તો ન થયું કે એમણે સાવ પરબારું પોણાબાર કરી નાખ્યું ! પણ એ વાતનું થયું કે એને અહીં એકત્ર એવા ત્રીસેક લંગોટીયા મિત્રો સાથે આનંદ માણવા કરતાં વધુ રસ જેને કદી મળ્યા પણ નથી એવા અજાણ્યા/વર્ચ્યુઅલ (?) મિત્રોને પોતે અત્યારે કેવી ભવ્ય (?!) પાર્ટીમાં છે કે કેવી ભવ્ય ઝાકઝમાળ કરીને બેઠાં છે એ જણાવવામાં હતો !!! જો કે અન્યની લાગણીઓ વિશે વિચારવાનો સમય તો હાલ કોને હોય ? આ મિથ્યા જગતમાં જળકમળવત્‌ રહેવું, અન્યની લાગણીઓ જેવી તુચ્છ દુન્વ્યી બાબતોનો મનને સ્પર્શ પણ ન થવા દેવો,અને માત્ર (સ્વ !) આત્માના કલ્યાણ વિશે ચિંતન કરતાં રહેવું એ જ આધુનિક સંન્યાસીનાં લક્ષણો છે ! અને આ દેશે તો આદિકાળથી સન્યાસીઓને આદર આપ્યો છે. સન્યાસનું સ્વરૂપ સમયે સમયે બદલતું રહે પણ હેતુ એક જ. “ભ્રમ સત્ય, જગત મિથ્યા !!”

    Liked by 1 person

    • શ્રી અશોકભાઈ આપે સચોટ વાતો લખી. માધ્યમ નહિ પણ માનસિક વલણ વિષે અને પલાયનવાદનું સચોટ તારણ આપે જણાવ્યું. ખૂબ સરસ લેખને સપૂર્ણ કરતો પ્રતિભાવ બદલ આભાર.

      “મિથ્યા જગતમાં જળકમળવત્‌ રહેવું, અને સ્વ કલ્યાણ વિશે ચિંતન કરતાં રહેવું”

      Like

  2. આ અશોકની પારટીમાં ફોટા પાડયા ઇ હુ નોતો હો
    બેન તમે સરસ લેખ લખયો છે ફેસબુક ઉપર ઘણાય સારુ સારુ જાણવા જેવુંત લખે છે. ને ઘણાય ખોટુ ખોટુ ય લખે છે પણ ઇ તો પોતાને પોસાતુ હોય એમ લખે પણ આ તમે જી કીધુ ને ઇ પર્માણે ઘણી વાર ટેવ પડી જાય પછી ઘર કે સગા દોસ્તોમાં દુખ બહુ કરાવે છે. અમે ઘણાય દોસ્તો વોટ્સએપ વધારે વાપરીયે. એક ખેતિ વિકાસ નામે ગ્રુપ છે કોકનું એમા ખેતિની નવીન વિગત આવે. રાણાવાવમા આજે મરચાનો ભાવ શું પડ્યો કે ફોર્મ ભરાવાનું કામ ચાલુ થયુ જેવેવ્ કામની વાતુ લોકો મુકતા હોય. પણ બીજા ઘણાયમા તો ખાલી લપ પણ હોય. આ લેખ વાંચી કોક કોક યોગ્ય ઉપયોગ કરતા શીખે તો લેખ વસુલ ને તમને જશ મળશે. સરસ લખ્ય્ય્ છે.

    Liked by 1 person

  3. શ્રી જેતાભાઇ
    અશોકભાઈએ જણાવ્યું તેમ માધ્યમ કે ટેકનોલોજીનો કોઈ દોષ ના ગણી શકાય। માધ્યમનો સદુપયોગ કે દુરુપયોગ કરવો તે આપણા હાથની વાત છે અને બને પ્રકારના લોકો તો હોવાના જ.
    હું પણ ફેસબુક જેવા માધ્યમનો ઉપયોગ કરું છું જ. નવું કઈ જાણવા કે સારા વાંચન માટે અને ભારત બહાર હોઈએ ત્યારે દેશ વિષે જાણકારી અને સમાચાર માટે વધુ ઉપયોગ કરું છું અને આજકાલ વ્યવસાય માટે આવા માધ્યમો નો સારો ફાયદો મળી શકે છે.
    આપે ગુજરાતીમાં પ્રતિભાવ આપવાનું શીખી લીધું તેની નોંધ પણ લેવાઈ અને આપ અશોકભાઈના ફોટા પાડવામાં ના જ હોવ એવો તો વિશ્વાસ પણ છે.
    પ્રતિભાવ અને આપની ભવિષ્યની આશા બદલ આભાર।

    Like

  4. MitaBhojak.suprabhat,usa ma vahelisavare.tamaro lekh vachuchhu.aaj na jamana ma badhane prakhiyaat thavuchhe.sambandho na kahevaat jalama faraj kartya bhuli ne duniyane potani karvichhe.ghar na chhokar ghanti chate, padoshine aato.eva haal thayachhe.ughada thavu ughada padvu, khotodol kari vaat padvo.man ni darek prakaarni vruti bija na bhoge santoshvi,aaj ni pedhine e-media na madhayme vyashani kutev thai gayi chhe,sari vastu no gerupiyog kem karay te aaj ni pedhi no gamtilo vishay bani gayo chhe.i pone/p ped/smartpone/tuch phone/leptop/face book/wortsep/vagere zadapi apna jivan ma ghushi gayachhe.saro jaruri upiyog sathe vadhu padto samay parivaar ne vahal karvane badale cell/face book,,,,vagerema vedfinakhiyechhiye/ghar maazagada/a shanti vadhiyachhe..tamara vicharo satya ni nazik chhe evo maro mat chhe hu aaje face book vagarethi dur chhu 73 varase mare bija samaj upiyogi kaamo karvani mari faraj bajavavani mari nayiitik javab dari ada karvani chhe.tamaro vishay aaj mate divadadisamo prerak chhe…,kalam,kagal ni dosti avirat pane chalu rakhjo……sarvangi safalata mate prathana,,,Jitendra padh.seattle ( u.s.a.)

    Liked by 1 person

  5. બહું સાચી વાત છે, ખાસ કરીને બે વાત નો ઉલ્લેખ જરૂર કરીશ
    ૧ – ગઈકાલે અમે બિચ પર ગયા હતા અને જે રીતે ફોટો શૂટ કરતા હતા એના પરથી મને આજે જ વિચાર આવ્યો આપણે ખરેખર તો ફોટા પાડવા જઈએ છીએ અને પછી ટાઈમ રહે તો સાથે થોડી મજા પણ માણી લઈએ

    ૨ – એક અવસાન રીલેટેડ પોસ્ટ પર મેં પણ તમે કહ્યું એમ ‘વર્ચ્યુલ ખરખરો’ કરીને પછી અન્ય પોસ્ટ પર વળી જવાયું!

    ^
    બે દિવસમાં આ બે વાત પરથી મને પણ થયું કે થોડું સચેત રહેવાની જરૂર છે ! ત્યાં આજે તમારી આ પોસ્ટ પર ધ્યાન ગયું અને બળ મળ્યું !

    Liked by 1 person

    • સાચી વાત છે રજનીભાઈ જાણ્યે અજાણ્યે આપણે એક પ્રવાહમાં ભળી જઈએ છીએ નવું નવું કંઈપણ સારું લાગતું હોય છે, કે બધા જ કરે છે એટલે આપણે પણ કરીએ એવું બનવા લાગે પછી એવું લાગ્યા કરે કે ખોટું થઇ રહ્યું છે કે અતિરેક થઇ રહ્યો છે. ફોટો શૂટ એક મેમરી માટે જરૂરી લાગે પણ તેનો અતિરેક થાય અને સાચું સૌંદર્ય માણી ના શકીએ એવું ના બનવું જોઈએ જે તે સ્થળ કે પ્રસંગને મનની આંખો દ્વારા મગજમાં પણ ફોટો શૂટ થવું જરૂરી છે

      Like

  6. મિતાબેન,
    ઘણા સમયે આપના બ્લોગની મુલાકાત લીધી. ‘વર્ચ્યુઅલ સેલ્ફ’ ની શોધ ચાલતી હતી તેમાં આપની આ પોસ્ટ નજરે પડી, વાંચી, ગમી અને FB પર તેની લિન્ક પોસ્ટ કરી દીધી. વાસ્તવિક ચિત્રણ આપ્યું છે. પણા એવું લાગે છે કે આપણે આ વર્ચ્યુઅલ દુનીયા ઉંડા કળણમાં ડુબી ગયા છીએ, બહાર નીકળવું મુશ્કેલ છે.

    Liked by 1 person

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s